Οι στόχοι του Σήματος Ισότητας

Η ελληνική νομοθεσία κατοχυρώνει την αρχή της ισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών και την απαγόρευση των διακρίσεων λόγω φύλου με το άρθρο 4 παρ. 2 και το άρθρο 116 παρ. 2 του Συντάγματος. Επιπλέον το Σύνταγμα της Ελλάδας προστατεύει την ισότητα των αμοιβών καθώς σύμφωνα με το άρθρο 22 προβλέπει ότι «όλοι οι εργαζόμενοι, ανεξάρτητα από φύλο ή άλλη διάκριση, έχουν δικαίωμα ίσης αμοιβής για παρεχόμενη εργασία ίσης αξίας». Επιπλέον η βασική νομοθεσία ρυθμίζει τα ζητήματα της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στις εργασιακές σχέσεις, ενδεικτικά με τους νόμους 4097/2012, 3896/2010, 4808/2021 που αποτελούν ενσωμάτωση στο εθνικό δίκαιο αντίστοιχων Οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ωστόσο, μία σειρά έμφυλων ανισοτήτων εξακολουθεί να υφίσταται στον εργασιακό χώρο και στην αγορά εργασίας γενικότερα. Καταρχάς η διαφορά στις αμοιβές μεταξύ εργαζομένων ανδρών και γυναικών ή αλλιώς μισθολογικό χάσμα (η διαφορά μεταξύ των ωριαίων αποδοχών ανδρών και γυναικών) αποτελεί μία πτυχή των ανισοτήτων μεταξύ ανδρών και γυναικών εργαζομένων. Στην Ελλάδα του 2023 οι γυναίκες αμείβονταν κατά μέσο όρο 13,6% λιγότερο απ’ ότι οι άνδρες, για κάθε ώρα εργασίας, σύμφωνα με τα τελευταία δημοσιευμένα στοιχεία της EUROSTAT. Ωστόσο, το συνολικό μισθολογικό χάσμα, αν δηλαδή λάβουμε υπόψη μας ότι πολύ λιγότερες γυναίκες απασχολούνται και ότι αυτές δουλεύουν πολύ λιγότερες ώρες (μερική απασχόληση) άγγιζε, σύμφωνα με τα μέχρι τώρα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία για τον συγκεκριμένο δείκτη, το 41,3 για το 2018 (36,2% για την ΕΕ-28). Η καταπολέμηση του φαινομένου είναι σημαντική καθώς είναι αναγκαίο βήμα για την ενδυνάμωση της οικονομικής ανεξαρτησίας των γυναικών.

Άμεσα συνδεδεμένο με το μισθολογικό χάσμα είναι και το ζήτημα του συνταξιοδοτικού χάσματος καθώς, βάσει μελετών στην Ελλάδα όπως και στην υπόλοιπη Ε.Ε., οι άντρες συνταξιούχοι λαμβάνουν πολύ μεγαλύτερη σύνταξη από τις γυναίκες αντίστοιχης ηλικίας. Παράλληλα, οι γυναίκες που έχουν πρόσβαση σε σύνταξη είναι πολύ λιγότερες σε σχέση με τους άνδρες αντίστοιχης ηλικίας, καθώς πολλές δεν έχουν τις απαραίτητες εισφορές  για να θεμελιώσουν συνταξιοδοτικό δικαίωμα.

Μάλιστα, οι ανισότητες μεταξύ των φύλων εξακολουθούν να υφίστανται στην αγορά εργασίας, παρά το ότι στον τομέα της εκπαίδευσης οι γυναίκες τα καταφέρνουν πολύ καλά. Την τελευταία δεκαετία στην Ελλάδα το ποσοστό των γυναικών αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης είναι πλέον υψηλότερο από εκείνο των ανδρών.

Υπάρχει ένας σαφής οριζόντιος διαχωρισμός στην αγορά εργασίας, μία τάση δηλαδή των γυναικών να συγκεντρώνονται σε επαγγέλματα με μικρότερη ζήτηση και μικρότερες αμοιβές στην αγορά εργασίας. Ο οριζόντιος αυτός επαγγελματικός διαχωρισμός συνδυάζεται με τον κάθετο επαγγελματικό διαχωρισμό, την αδυναμία, δηλαδή, των γυναικών να ανέλθουν σε υψηλότερες θέσεις στην ιεραρχία (το φαινόμενο της «γυάλινης οροφής»).

Η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας είχε μεγάλη διάρκεια και βάθος με ιδιαιτέρως αρνητικά αποτελέσματα για τους εργαζομένους: τη μείωση των κατώτατων μισθών και την αποδυνάμωση του θεσμού των συλλογικών διαπραγματεύσεων και της διαιτησίας που καθορίζουν τους βασικούς μισθούς. Σύμφωνα με έρευνες θεωρείται ότι επλήγησαν ακόμα περισσότερο οι γυναίκες, καθώς αυτές  συγκεντρώνονται στα κάτω άκρα της μισθολογικής κλίμακας. Επιπλέον καταγράφηκαν αυθαίρετες απολύσεις ενώ πολλοί εργοδότες αρνήθηκαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους όπως είναι η αναγκαστική αποδοχή των μεταβολών στο καθεστώς απασχόλησης πριν ή μετά την άδεια μητρότητας ή την γονική άδεια.

Τέλος, όσον αφορά την εξισορρόπηση εργασίας και προσωπικής ζωής, σύμφωνα με μελέτες, τα έμφυλα στερεότυπα και προσδοκίες που υποχρεώνουν τις γυναίκες να αναλάβουν αποκλειστικά τις ευθύνες του νοικοκυριού και την ανατροφή των παιδιών (αλλά και τη φροντίδα των ηλικιωμένων) καθιστά τη γυναικεία εξωοικογενειακή απασχόληση ως «βοηθητική και συμπληρωματική της ανδρικής». Έτσι, συχνά οι γυναίκες αναγκάζονται να μην εργαστούν προκειμένου να καλύψουν τις υποχρεώσεις φροντίδας της οικογένειας, ενώ όσες εργάζονται απασχολούνται λιγότερες ώρες ή συχνά σε θέσεις μερικής απασχόλησης. Παράλληλα, οι ευκαιρίες των γυναικών για εξέλιξη στις θέσεις εργασίας τους και λήψη υψηλότερων αποδοχών επηρεάζονται αρνητικά από τις οικογενειακές ευθύνες τους.

Πλέον η πρόκληση της συμφιλίωσης οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής αφορά και τα δύο φύλα. Μείζον αναδεικνύεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο το ζήτημα της ενεργότερης εμπλοκής και των πατέρων στις πολιτικές εναρμόνισης. Ο Νόμος 4808/2021 που ενσωματώνει την Οδηγία 2019/1158 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την ισορροπία μεταξύ της επαγγελματικής και της ιδιωτικής ζωής, διευρύνει το πεδίο των αδειών και διευκολύνσεων για τους άνδρες και γυναίκες εργαζόμενους γονείς και φροντιστές, διευρύνει την διάρκεια της άδειας πατρότητας και κατοχυρώνει ατομική και αμεταβίβαστη γονική άδεια τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες εργαζόμενους. Παρόλα αυτά, ένα μεγάλο ποσοστό των ανδρών, κυρίως, εργαζομένων δεν διεκδικεί τις άδειες αυτές, για μία σειρά από λόγους (αποθάρρυνση από εργοδότη, στερεοτυπικές αντιλήψεις στον περιβάλλοντα εργασιακό χώρο περί των ευθυνών φροντίδας, φόβος για την ενδεχόμενη απώλεια εισοδήματος και υστέρηση στις επαγγελματικές εξελίξεις, κ.α.).

Οι πολλαπλές ανισότητες εις βάρος των γυναικών στην αγορά εργασίας και τον εργασιακό χώρο, αρκετές εκ των οποίων αναφέρονται παραπάνω, έχουν ως αποτέλεσμα οι γυναίκες να αντιμετωπίζουν υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας (ιδιαίτερα οι ηλικιωμένες), μεγαλύτερο κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού, λιγότερες πιθανότητες να είναι ανεξάρτητες οικονομικά με ότι αυτό συνεπάγεται, λιγότερο ελεύθερο χρόνο για αυτοανάπτυξη, δραστηριότητες αναψυχής κ.λπ.

Παράλληλα, μελέτες δείχνουν ότι οι γυναίκες απειλούνται ιδιαιτέρως από τη βία στο χώρο εργασίας, είναι πολύ περισσότερο εκτεθειμένες στον εκφοβισμό (bullying), σε περιστατικά σεξουαλικής αλλά και ηθικής παρενόχλησης στο χώρο εργασίας.

Η καταπολέμηση όλων των έμφυλων ανισοτήτων στον κόσμο της εργασίας απαιτεί την αντιμετώπιση τους, όχι αποσπασματικά, αλλά ως μέρος μίας ολοκληρωμένης στρατηγικής προώθησης της ισότητας σε όλα τα πεδία της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής ζωής.

Η θεσμοθέτηση του Σήματος Ισότητας και η επιβράβευση των επιχειρήσεων για την υλοποίηση δράσεων και την εισαγωγή μιας συνολικής κουλτούρας που ενθαρρύνει την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών εργαζομένων και η οποία καταπολεμά τα έμφυλα στερεότυπα, αποτελεί μέρος αυτής της στρατηγικής.